માનવીને કદાચ સરહદ નડી શકે, પરંતુ સંવેદના નહીં

હાલમાં એક તસવીર ખુબ જ વાયરલ થઈ રહી છે. આ તસવીર મેક્સિકોના ઓસ્કાર અલ્બર્ટો રેમિરેઝ અને 23 મહિનાની બાળકી વલેરિયા છે. અમેરિકામાં શરણ લેવા એક પિતા પોતાની પુત્રીને પીઠ પર બેસાડી નદી પાર કરાવી રહ્યો હતો. જેની ઝંખના હતી કે, હું અને મારી પરી (દિકરી) અમેરિકાના ટેક્સાસ પહોંચી જઈએ, પરંતુ અધવચ્ચે જ નદીના વહેણમાં ડૂબી ગયા.  નદીકાંઠે તેમના મૃતદેહ જોવા મળ્યાં. આ અંગેની એક તસવીર સોશિયલ મીડિયા ખુબ જ વાયરલ થઈ છે. જેને સમગ્ર વિશ્વને હચમાચાવી નાખ્યું છે. આ તસવીર નાનામાં નાના વ્યક્તિની સંવેદના સાથે જોડાઈ છે.

સૌજન્યઃ જુલિયા લિ ડક (મહિલા પત્રકાર)

આ તસવીરમાં 23 મહિનાની પુત્રીનું માથુ પિતાના ટી-શર્ટમાં છે. જેનો એક હાથ પિતાના ગળા સાથે વિંટળાયેલો છે. કહેવાય છે કે, એક તરવીર હજારો શબ્દો કહે છે, પરંતુ તસવીરને મહેસૂસ કરવા માટે આપણી સંવેદના પણ ઓછી પડી જાય એવી છે. આ પિતા-પુત્રીનું મોત આપણને આશ્રય મેળવવા માટે કપરી યાતનાઓની વાત દર્શાવે છે. ઓસ્કારે પુત્રીને પોતાના ટી-શર્ટમાં ગોઠવી પીઠ પર બેસાડી નદી પાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ નદીના તોફાની મોજામાં બંને તણાયા અને ઓસ્કારની પત્ની પોતાની આંખોની સામે બંને ડૂબતાં જોતી જ રહી ગઇ. કરે તો શું કરે? 

ખરેખર ધન્ય છે આ તસવીરને કેદ કરનાર એ ફોટોગ્રાફરને. જેને મોત પછી પણ પિતા-પુત્રીના પ્રેમની સંવેદના-કરૂણા સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાવી દીધી. આ તસવીર જુલિયા લિ ડક નામની એક મહિલા પત્રકારે પોતાના કેમેરામાં કેદ કરી હતી. આમ, અમિરેકા જવાની લાય રાખવારા લોકો માટે એક વાત જાણવી જરૂરી છે કે, અમેરિકા-મેક્સિકો વચ્ચે નિરાશ્રિતોની સ્થિતિ બદથી બદતર બનતી જઈ રહી છે. જેની પ્રતીતિ કરાવતી આ તસવીરે આખી દુનિયાને હચમચાવી નાખી છે. આ તસવીર પરથી એક વાત સાબિત થાય છે કે, કોઈ માનવીને કદાચ દેશની સરહદ નડી શકે, પરંતુ કરૂણતારૂપી સંવેદનાવે કોઈ પણ પ્રકારની સરહદો નડતી નથી. આ તસવીરે સમગ્ર દુનિયાના લોકોને એક સૂત્રમાં જોડ્યાં છે. માત્ર એક તસવીર આખા વિશ્વને એક લાગણી સાથે જોડે છે. અહીં પિતાનો પુત્રી પ્રત્યેનો પ્રેમ એવી રીતે છતો થાય છે કે, એક પુત્રીની ખુશી માટે એક બાપ કંઈ પણ કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. 

પાઠ્યપુસ્તક મંડળની ભૂલો અને ગુજરાતી વિષયનું નીચું પરિણામ...

ગુજરાત પાઠ્યપુસ્તક મંડળના ધોરણ-12ના અંગ્રેજી માધ્યમના સંસ્કૃત વિષયના પુસ્તકમાં "રામે સીતાનું હરણ કર્યું" હોવાની ગંભીર ભૂલ જોવા મળી હતી. આ મોટી ભૂલને સુધાર્યાં બાદ વિવાદ શાંત થયો છે, ત્યારે હવે ધોરણ-10ના ગુજરાતી વિષયના પુસ્તકમાં ‘ચાંદલિયો’ લોકગીત જ ખોટું છપાયું હોવાની વિગતો સામે આવી છે.

ગુજરાતી વિષયના પુસ્તકમાં ‘ચાંદલિયો’ લોકગીત જ ખોટું છે. ખાસ વાત એ છે કે, આ ભૂલ યુક્ત ‘ચાંદલિયો’ લોકગીતમાંથી જ તાજેતરમાં લેવાયેલી ધોરણ-10 બોર્ડની પરીક્ષામાં એક વૈકલ્પિક પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. જેના ચારેય વિકલ્યો ખોટા દર્શાવવામાં આવ્યાં હતાં. આ પુસ્તકમાં ‘ચાંદલિયો’ લોકગીતની એક પંક્તિમાં એવું લખાયું છે કે,

‘જેઠ મારો ચાંપલિયાનો છોડ જો, દેરાણી ચાંપલિયા કેરી પાંદડી,

નણંદ મારી વાડી માયલી વેલ્ય જો, નણદોઇ મારો વાડી માયલો મોરલો’,

આ ખોટી પંક્તિમાં મહત્ત્વની વાત એ છે કે, લોકગીતની આખી પંક્તિ જ ખોટી છપાઈ છે. આ અંગે ગુજરાતી ભાષાના નિષ્ણાંતોના મુજબ, આ ખોટી પંક્તિની જગ્યાએ ખરેખર સાચી પંક્તિમાં કંઈક લખવું સાચું ગણાય,

‘જેઠ મારો અષાઢિલો મેઘ જો, જેઠાણી ઝબૂકે વાદળ વીજળી,

 દેર મારો ચાંપલિયાનો છોડ જો, દેરાણી ચાંપલિયા કેરી પાંદડી’

આમ, પાઠ્યપુસ્તક મંડળ દ્વારા લોકગીત છાપવામાં વચ્ચેની પંક્તિઓ ખાઈ ગ્યાં છે. આશ્ચર્ય તો ત્યારે થાય જ્યારે બોર્ડના એક્સપર્ટ શિક્ષકોએ જે પેપર કાઢ્યું હતું. તેમાં પણ ભૂલ ભરેલા લોકગીતમાંથી જ પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. આ પ્રશ્નના તમામ વિકલ્પ ખોટા દર્શાવાયા હતા. હાલમાં તો રાજ્યમાં ધોરણ-10ની પરીક્ષાનું પરિણામ જાહેર કરી દેવાયું છે. જેમાં ગુજરાતી વિષયમાં એક લાખ વિદ્યાર્થીઓ નાપાસ થયાં છે. આ બાબતે પાઠ્યપુસ્તક મંડળ કહે છે કે, પુસ્તકની નવી આવૃત્તિમાં આનો સુધારો કરી દેવાયો છે. આ અંગે પરીક્ષા સચિવનું કહેવું છે કે, એક જેવા સાચા જવાબો આવતા હોય, તેમાં પરીક્ષા બોર્ડ દ્વારા ગુણ આપી દેવાયા છે.

સીતાનું અપહરણ કોણે કર્યું? 

ગુજરાત પાઠ્યપુસ્તક મંડળના ધોરણ-12ના સંસ્કૃત વિષયના પુસ્તકમાં છાપવામાં આવ્યું છે કે, સીતાનું હરણ રાવણે નહી પણ ભાગવાન શ્રીરામે કર્યું હતું!

Pic courtesy: @Indiatoday

‘Introduction to Sanskrit Literature’ નામના પુસ્તકમાં પાના નંબર-106 ઉપરના એક ફકરામાં લખ્યું છે કે, ‘કવિએ રામના પાત્રનું સુંદર આલેખન કર્યું છે. ‘રામે’ કરેલા સીતાના અપહરણની હૃદયસ્પર્શી રજૂઆત લક્ષ્મણે રામને કરી છે.’ આ પુસ્તકમાં આ પ્રકારની અસંખ્ય ભૂલો જોવા મળે છે. આ ભૂલનો શિકાર માત્ર અંગ્રેજી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ જ બન્યાં છે, કારણ કે ગુજરાતી માધ્યમના સંસ્કૃત પુસ્તકમાં કાલિદાસે લખેલી ‘રઘુવંશમ’નો ફકરો સાચો જ છપાયો છે.

નોંધનીય છે કે, વર્ષ 2014માં ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાએ ‘એરર ટેરર’ નામનું એક ભાષા સુધારો અભિયાન ચલાવ્યું હતું. જેમાં ધોરણ-6થી ધોરણ-8ના પુસ્તકોમાંની ભૂલો શોધી કાઢી હતી. જેમ કે, ‘જાપાને અમેરિકા પર ન્યૂક્લિયર બોમ્બ ફેંક્યો હતો’ અને ‘કૂતુબ મિનાર શહેરનું નામ છે.’ આ અંગે GCERTને તાત્કાલિક ભૂલો સુધારી આ પુસ્તકોની 3 જેટલી સુધારેલી આવૃત્તિ બહાર પાડી હતી.

ધોરણ-10ની બોર્ડની પરીક્ષામાં ગુજરાતી વિષયનું પરિણામ

ધોરણ-10ની બોર્ડની પરીક્ષાનું પરિણામ જાહેર થયું છે, ત્યારે આ વખતે ગુજરાતી માધ્યમના 1,06678 વિદ્યાર્થી ગુજરાતી પ્રથમ ભાષાના વિષયમાં નાપાસ થયા છે. એટલે કે દર વર્ષની જેમ આ વખતે પણ એક લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ પોતાની માતૃભાષામાં નાપાસ થયાં છે. આ સિવાય પરિણામની પરિણામમાં ગણિત અને વિજ્ઞાન વિષયમાં પણ સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી નાપાસ થયા છે.

એક તારણ મુજબ, ગુજરાતમાં ધોરણ-10ની પરીક્ષામાં દર વર્ષે લગભગ 2 લાખ વિદ્યાર્થીઓ ગુજરાતી વિષયમાં જ નાપાસ થાય છે, ગુજરાતી વિષયની 6,99,646 વિદ્યાર્થીઓએ પરીક્ષા આપી હતી. જેમાંથી 5,92,968 વિદ્યાર્થી પાસ થયા છે. આમ, 84.75 ટકા પરિણામ આવ્યું છે.

નોંધનીય છે કે, ગુજરાતી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ ગુજરાતીમાં જ મોટી સંખ્યામાં નાપાસ હોવાથી સરકારે ગુજરાતી ભાષાને સ્કૂલ-કોલેજમાં ફરજિયાત કર્યો છે. તેમ છતાં ગજુરાતી વિષયમાં 1 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થી નાપાસ થયા છે.

ફર્સ્ટ લેડી ઓફ ધ લેન્સ....

હોમાઈ વ્યારાવાલાનું નામ આવે ત્યારે સૌપ્રથમ પત્રકારત્વમાં ફોટોગ્રાફનું મહત્વ યાદ આવે. આવા જ ફોટો એક પ્રથમ મહિલા ફોટો પત્રકાર હોવાઈ વ્યારાવાલાનું નામ એક આગવી ઓળખ આપી જાય છે.

તસવીરઃ Google Photo

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય-સંગ્રામમાં અને તે પછીના સમયમાં હોમાઈએ પાડેલા કેટલાંક ફોટોગ્રાફ આઝાદીની ઝાંખી કરાવે છે. હોમાઈ પાસે પોતે પાડેલી કેટલીક અદ્ભૂત તસવીરોનો અનોખો ખજોનો છે. જેમાં ખાસ સ્વતંત્રતા પ્રપ્તિની મધ્યરાત્રિ દરમિયાન થયેલા કાર્યક્રમોની તસવીરો છે. આ તસવીરોમાં સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ પ્રવચન આપતા જવાહરલાલ નહેરૂની તસવીરો સૌથી વધુ યાદગાર છે. આ સિવાય નહેરુથી લઈને માઉન્ટબેટન અને દલાઈ લામાનો ભારતમાં પ્રવેશ થયો. તેની પણ અનેક યાદગાર તસવીરો તેઓએ ખેંચી છે.

હોમાઈ અર્થશાત્રમાં BA થયા અને તેમણે પેન્ટિંગનો પણ અભ્યાસ કર્યો. માણેકશા વ્યારાવાલાના પરિચયમાં આવ્યા બાદ હોમાઈને ફોટોગ્રાફીનો શોખ લાગ્યો હતો. તેમની સૌપ્રથમ તસવીર "બૉમ્બે કૉનિકલ"માં છપાઈ હતી. આ તસવીર માટે હોમાઈને એક રૂપિયાનો પુરસ્કાર પણ મળેલો.

હોમાઈની તસવીરોમાં ખાસ તરવીરો બીજા વિશ્વ યુદ્ધની છે. જેમાં હોમાઈએ મુંબઈના ખૂણ-ખૂણે ફરીને પોતાની જાનના જોખમે કેટલીક તસવીરો લીધી છે. જે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં ભારતની સ્થિતિની એક ઓળખ આપી જાય છે. એક મહિલા ફોટોગ્રાફરને તસવીરો લેતા જોઈ લોકોને કુતૂહલ થતું હતું, માટે લોકો કહેતા કે, આ સ્ત્રી હોવા છતાં ફોટોગ્રાફીનું કામ કરી રહી છે. પોતાના પેન્ટિંગના શોખ વિશે તેઓ કહેતા કે, "એ જમાનામાં વીજળી ન હોવાથી હું સૂવાના પલંગ નીચે ઘૂસી ગોદડાની આડાશ કરીને ડાર્કરૂમ બનાવતી હતી અને સ્લાઈડ સાફ કરતી હતી." 

 

તસવીરઃ Google Photo

 

 

હોમાઈના 104મા જન્મદિને ગુગલે ખાસ અંદાજમાં એક ડુડલ બનાવીને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી. જેમાં ગુગલે તેમને ફર્સ્ટ લેડી ઓફ ધ લેન્સનું નામ આપી સન્માન કર્યું હતું. સબીના ગડીહોકે પોતાના પુસ્તક 'ઈન્ડિયા ઈન ફોકસ કેમેરા ક્રોનિકલ ઓફ હોમાઈ વ્યારાવાલા'માં હોમાઈની ફોટોગ્રાફીની કારકિર્દી અંગે વાત કરી છે.

હોમાઈ વ્યારાવાલનો જન્મ 9 ડિસેમ્બર, 1913ના રોજ ગુજરાતના નવસારીમાં એક મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા પારસી-ઉર્દૂ થિયેટરના જાણીતા અભિનેતા હતા. પ્રાથમિક શિક્ષણ લીધા બાદ તેમણે બોમ્બે યુનિવર્સિટી અને સર જે જે સ્કૂલ ઓફ આર્ટમાં શિક્ષણ મેળવ્યું. અભ્યાસ પૂર્ણ થયા બાદ તેમણે મુંબઈના એક દૈનિક માટે ફોટો ખેંચવાનું શરૂ કર્યું અને બાદમાં આ જ ક્ષેત્રને પ્રોફેશન તરીકે પસંદ કર્યું. વર્ષ 1942માં બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન વ્યારાવાલાએ બ્રિટિશ ઈન્ફોર્મેશન સર્વિસમાં નોકરી કરી હતી.

 

તસવીરઃ Google Photo

 

મુંબઈના ‘The Illustrated Weekly of India’ મેગેઝિન માટે કામ કરતી વખતે હોમાઈ વ્યારાવાલા દ્વારા ખેંચવામાં આવેલી બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ તસવીરો ખૂબ જાણીતી થઈ હતી. હોમાઇ વ્યારાવાલાએ ઓગસ્ટ 1947ના રોજ લાલ કિલ્લા પર પ્રથમ વખત ફરકાવવામાં આવેલો ત્રિરંગો, મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીની અંતિમ યાત્રાની તસવીરો પણ તેમના કેમેરામાં કેદ કરી હતી. વર્ષ 1970માં હોમાઈએ પોતાના પતિના નિધન બાદ ફોટોગ્રાફી છોડી દીધી હતી, પરંતુ તેમણે 40 વર્ષ સુધી ફોટોગ્રાફી ચાલુ રાખી હતી. 2010માં ભારત સરકારે તેમને પદ્મ વિભૂષણથી સન્માનિત કર્યા. 15 જાન્યુઆરી, 2012ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. 

 

તસવીરઃ Google Photo

 

હોમાઈ ફેફસાંના ઈન્ફેક્શનની બીમારીથી પીડાતાં હતાં. વર્ષ 1913માં નવસારીમાં જન્મેલાં હોમાઈ વ્યારાવાલાએ વર્ષો સુધી વડોદરામાં એકાકી જીવન ગુજાર્યું હતું. અત્રે નોંધનીય છે કે, 98 વર્ષની વયે પણ તેમનામાં અદ્ભૂત શક્તિ હતી. આટલી મોટી ઉમંરે પણ તેઓ ઘરના તમામ કામ જાતે જ કરતા હતા. હોમાઈ વ્યારાવાલાએ જીવન દરમિયાન પાડેલા તમામ ફોટોગ્રાફ્સ નવી દિલ્હીના અલકાઝી ફાઉન્ડેશનને બે વર્ષ અગાઉ જ આપી દીધા હતા. અલકાઝી ફાઉન્ડેશને ફોટોગ્રાફસની મોટી લાઈબ્રેરી ઊભી કરી છે. ભારત સરકારે તેમને પદ્મવિભૂષણથી સન્માન કર્યું ત્યારે તેમણે કહેલું કે, "મને પદ્મવિભૂષણ આપીને સરકારે મારુ નહિં પણ મારી ફોટોગ્રાફીની કલાનું સન્માન કર્યું છે."

 

તસવીર :-કલ્પેશ મકવાણા

તસવીર :-કલ્પેશ મકવાણા

તસવીર :-કલ્પેશ મકવાણા